KARADENİZ BÖLGESİ İÇİN YENİ BİR MEYVE TÜRÜ,

LİKAPA  (YABAN MERSİNİ)

Doç. Dr. Hüseyin ÇELİK

Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü-SAMSUN

Yaban Mersini ılıman iklim kuşağına adapte olmuş bir meyve türü olup botanik olarak gerçek üzümler gurubunda yer almaktadır. Ekonomik olarak kültürü yapılan Yüksek boylu Yaban mersini (highbush blueberries)  (Vaccinium corymbosum), alçak boylu Yaban mersini (lowbush blueberries) (Vaccinium angustifolium) ve tavşan gözü Yaban mersini (rabbiteye blueberries) (Vaccinium ashei) olmak üzere üç farklı türü vardır. Alçak boylu çalı formunda olan Yaban mersinlerinin yetiştiriciliği daha zordur. Amerika başta olmak üzere bazı Avrupa ülkelerinde binlerce hektarlık alanlarda tarımı yapılmaktadır. Günümüzde ticari olarak yetiştirilen Yaban mersini 1906 yılından itibaren Amerika Birleşik Devletlerinde başlatılan seleksiyon çalışmalarının ürünüdür. Bu çalışmalarla seçilen Yaban mersini tipleri daha sonra kendi aralarında melezlenerek yeni çeşitler elde edilmiştir. Çok hızlı bir şekilde üretilerek satışa sunulan Yaban mersinleri Dünyada en popüler meyvelerden biri iken ülkemizdeki yetiştiriciliği İkibinli yıllarda Rize’de başlatılmıştır (Ağaoğlu, 1986; Gough, 1995 ve 1996; Strik ve ark., 1993; NeSmith, 1999; Çelik, 2003). 

   

Şekil 1. Likapa (Yaban mersini) meyvesi ve çalı formundaki bitkisi (Foto : Hüseyin ÇELİK)

Islah çalışmaları ile geliştirilen yeni yaban mersini çeşitleri doğada bulunan formlarına göre çok daha iri, daha sulu ve daha tatlı meyveler verirken hastalık ve zararlılara da daha dayanıklıdırlar. Bu yönleriyle daha geniş alanlara adapte olabilmektedirler. Tavşan gözü Yaban mersinleri yüksek boylu Yaban mersinlerine göre daha geniş yetişme alanı bulmuştur. İklim isteği bakımından Doğu Karadeniz Bölgesindeki illerden Artvin, Rize, Trabzon ve Giresun’un genelde rakımı yüksek dağ ve yaylalarında yabanı formları bulunmakta ve yöre halkı tarafından taze olarak, reçel veya pekmez yapılarak tüketilmektedir. Yaban mersinleri asitli toprakları tercih ederler (pH=4.5-5.0) ve genel bir ifade ile yabanisinin olduğu yerlerde, defne, çam, kızılağaç veya beyaz sedirin karışık olarak yetiştiği nispeten meyilli alanlarda kültür çeşitleri rahatlıkla yetişebilmektedir (Prits ve Hancook, 1992; Gough, 1995 ve 1996; Strik ve ark., 1993). Rize’de LİKAPA, Trabzon’da LİGARBA, Rize Pazar ilçesinde KASKANAKA, Ardeşen ilçesinde ise ÇERA, Artvin’de MORSİVİT veya MAHABAK olarak isimlendirilen ve yöre insanı tarafından doğadan toplanan yabani meyveleri beğenilerek tüketilen Yaban mersini henüz ticari olarak yetiştirilmemektedir.

  

Şekil 2. Satışa sunulmak üzere kutulanmış likapa meyveleri (Foto : Hüseyin ÇELİK)

İstatistiklere göre 2002 yılında Dünya’da 47 745 ha’lık bir alanda 207 174 tonluk likapa (Yaban mersini) üretilmektedir (Çizelge 1). Bu üretim içinde 115 304 ton ile Amerika ilk sırayı alırken 60 000 ton ile Kanada ikinci sırada, 16 400 ton ile Polonya üçüncü sırada yer almaktadır (Anon., 2003). Ekiliş alanı olarak 24 000 ha ile Kanada ilk sırada iken bunu Amerika, Polonya ve Hollanda takip etmektedir. Dekara veri ise 2 500 kg (Kanada)  ile 7 500 kg’a arasında değişmektedir. Dünyadaki üretimi çok az olup iç piyasası tamamen boştur ve dış piyasada da büyük talepler olmaktadır.

 

Çizelge 1. Ülkelere göre LİKAPA (Yaban mersinsi) alan ve üretim değerleri.

ÜLKE

Alan (ha)

Üretim (ton)

Amerika

16 585

115 300

Kanada

24 000

60 000

Polonya

3 800

16 400

Hollanda

1 000

4 000

Litvanya

700

3 000

Romanya

600

2 500

Yeni Zelanda

350

1 750

İsveç

200

100

İtalya

200

1 500

Özbekistan

100

500

TOPLAM (DÜNYA)

47 745

207 174

Yaban mersini çok farklı amaçlar için kullanılabilmektedir. Taze meyve olarak, meyve suyu  sanayisinde (tek başına veya diğer meyve suları ile kokteyl yapılarak), ilaç sanayisinde (kuru meyvesi, çiçek, kök ve yaprakları), süt ve süt ürünleri teknolojisinde (dondurma, yaban mersinli süt, yoğurt v.s.), kuru meyve teknolojisinde, meyveli ekmek, çörek, kek, puding ve pastalarda, baharat sanayisinde, meyve salatalarında, reçel, marmelat, jel ve konserve sanayisinde, çay (kuru yaprağı ve kuru meyvesi), uyuşturucu, diyet mönülerinde, şarap yapımında (Sibirya) ve bitkisi kulp (sap) yapımında kullanılmaktadır.

Şekil 3. Likapa meyvesinden yapılmış olan konsantre meyve suyu, şarap, jel, reçel, marmelat, değişik pastalar, meyve suyu, şurup, çay ve kahve

 

        Yaban mersininin insan sağlığı ile beslenmesi üzerine yararları ile ilgili dünya çapındaki bilimsel dergilerde yüzlerce araştırma makalesi yayınlanmıştır. Yapılan araştırmalarda bir bardak Yaban mersini meyvesinin 145 gram geldiği ve  21 gram Karbonhidrat, 1 gram protein, 0,5 gram yağ, 19 miligram C-VİTAMİNİ, 145 IU A- VİTAMİNİ ve 85 KALORİ içerdiği belirtilmektedir. Ayrıca, 100 gram yenilebilir Yaban mersininin %83’ünün su, %0.7’sinin protein, %0.5’inin yağ, %15’inin karbonhidrat, %1.5’unun lif olduğu ve 62 kalori sağladığı saptanmıştır. Mineral ve vitaminlerce zengin olan yaban mersini sodyum içermezken  potasyum içeriği son derece yüksektir (Çizelge 2). Ayrıca, sakaroz içeriği %3 iken %48 glikoz ve % 49 fruktoz içermektedir (Gough, 1994 ve 1996; Strik ve ark., 1993)

 

Çizelge 2. LİKAPA (Yaban mersini) meyvesinin mineral ve vitamin kapsamı

Mineraller

Miktar

(mg/100 gr)

Kalsiyum

6.00

Bakır

0.06

Demir

0.17

Magnezyum

5.00

Manganez

0.28

Fosfor

10.00

Potasyum

89.00

Selenyum

0.60

Sodyum

0.00

Çinko

0.11

Vitaminler

C-Vitamini

13.00

Thiamin

0.05

Riboflavin

0.05

Niacin

0.36

Pantotenik asit

0.09

Vitamin B-6

0.04

Vitamin A

100.00 IU*

Vitamin E

1.00 mg ATE**

            *IU      :  International Units,

**ATE :  Alpha tocopherol equivalent

 

İnsan sağlığı açısından da çok yararlı olan LİKAPA’nın aşağıdaki özellikle sahip olduğu bilimsel araştırmalarla ortaya konulmuştur. 

 

  1. Yaprak ve kuru meyvelerinden yapılan çay ishal giderici özellik taşımaktadır. 
  2. Yaban mersini çayının bayanlarda özel günlerin etkisini azalttığı ve düzene sokmaktadır.
  3. Yaban mersini çayının idrar yolu enfeksiyonlarında antibiyotik etkisi göstermektedir. 
  4. Kansere karşı vücudu koruyan enzimleri aktive etmektedir. 
  5. Anti kanserojen ve antioksidan özelliğe sahiptir.
  6. Yağlı bileşiklerin vücuttan atılmasını sağlar.
  7. Taze olarak yenildiğinde kanı temizler.
  8. Besleyici olmasına rağmen kalori ve sodyum içeriği düşüktür.
  9. Kan şekerini düşürür
  10. Bağırsak metabolizmasını düzenleyen lifli özelliği vardır.
  11. Kan kolesterolünü düşürür.
  12. Pektin içeriği yüksektir.
  13. Kalp krizi riskini azaltır.
  14. Gece görüş kabiliyetini artırır.
  15. HIV VİRÜSÜNÜN tekrarlanmasını azaltır.
  16. Damar elastikliği ve gözlerin geçirgenliğini artırır
  17. Vücutta biyoaktif madde olarak kullanılan polifenoller, aktokyaninler, flavanoller  ve tanenlerce zengindir.
  18. Kansere karşı savaşan ELLAGIC-ASİT içeriği oldukça yüksektir.
  19. Diyetlerin sağlıklı ve çok değerli bir  parçasıdır.
  20. Göz yorgunluğunu giderir, miyopluk ve şeker hastalığından kaynaklanan görme bozukluklarını engeller. Kamaşma, kılcal damar çatlaması ve gece körlüğünü ortadan kaldırır.
  21. Kabızlık, bulantı, mide kramplarını ve ülseri önler.
  22. Damar sertliği oluşumunu engeller.
  23. Varis ve basur’u (hemoroit) iyileştirir.
  24. Sakinleştirici özelliği vardır.
  25. Ağız içi yaralarını iyileştirir.
  26. İltihaplar için dezenfektan özelliği taşır (Morazzoni ve Magistretti, 1986; Weiss, 1988; Cunio, 1993; Gough, 1995; Tyler, 1994; Brown, 1996;  Ronald, 1998; Anonymous, 2002).

 

Ekonomik olarak Rize ilinde mevcut tarımsal ürünleri karşılaştırdığımızda LİKAPA (Yaban mersini) başta olmak üzere üzümsü meyvelerin çok üstün olduğu görülebilmektedir. Nitekim 2003 yılında iç piyasaya taze veya dondurulmuş olarak sunulan Yaban mersini meyvesinin kilosu toptan 4.000.000.-TL’ye satılmıştır. Çiftçi bahçesinden çıkış fiyatı olan bu değer, yaban mersininin ORGANİK ÜRÜN kapsamında satışa sunulması ile çok daha yukarılara çıkacaktır. Çünkü Birleşik devletlerden ithal edilerek İstanbul’daki gros marketlerde satışa sunulan ve ilaç ile ticari gübre kullanılan yaban mersini meyvesinin 250 gramı 5.000.000.-TL’ye satılmaktadır. Fındık, çay, ahududu, böğürtlen hatta Kividen elde edilen gelirden çok daha fazla gelir getirecek olan bir meyve olacaktır. Nitekim ortalama olarak 1 dönüm fındık bahçesinden 300.000.000, çay bahçesinden 675.000.000, Böğürtlen-Ahududu bahçesinden 3.000.000.000 TL gelir elde edilebilirken 2003 yılı fiyatları ile 1 kg yaban mersini 4.000.000 TL karşılığında üreticiden satışa sunulmuştur. Bir dönüm yaban mersini bahçesinden 2 500 kg ürün alınmaktadır (bu miktar 7 500 kg’a kadar çıkabilmektedir). Dolayısıyla toplam elde edilen para miktarı 10.000.000.000.TL’dir. LİKAPA (Yaban mersini) için söylenecek tek söz vardır, hem karlı hem de yararlı. Karadeniz Bölgesinin yüksek kesimlerinde yabani olarak yetişmekte olan likapanın kültür çeşitlerinin bölge çiftçisine kazandırılmasına yönelik çalışmalar Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ziraat Fakültesi tarafından başlatılmış, TÜBİTAK ve DPT tarafından yapılan çalışmalara destek alınmıştır. Böylece Karadeniz Bölgesinde ürün çeşitliliğine LİKAPA (Yaban mersini) da eklenmiş olacak ve bu ürüne dayalı yeni sanayi kurulabilecektir.

KAYNAKLAR

Ağaoğlu, Y.S., 1986. Üzümsü Meyveler. Ankara Üniv. Ziraat Fak. Yay.: 984, Ders Kitabı: 290. Ankara.  

Anonymous, 2002. The effect of wild blueberry consumption on postprandial serum antioxidant status in human subjects. British J. of Nutrition. 88: 389-397.

Anonymous, 2003. FAO Statistical Database. http://apps.fao.org/cgi-bin/nph-db.pl?subset= agriculture

Brown, D. 1996. Herbal Prescriptions for Better Health. Rocklin, Calif.: Prima Publishing.

Cunio, L. 1993. Vaccinium myrtillus, Australian Journal of Medical Herbalism, 5(4):81-85.Çelik, H. 2003. Bazı yüksek çalı yaban mersini çeşitlerinin Rize’deki performanslarının saptanması üzerine araştırmalar-I., Ulusal Kivi ve Üzümsü Meyveler Sempozyumu, 23-25 Ekim, 2003, Ordu (Basımda)

Gough, R. E., 1994. The Highbush Blueberry and Its Management. Food Product Pres. 272p.

Gough, R. E., 1996. Blueberries, North and South. In: Small Fruits In The Home garden (Eds., Gogh, R.E. and Poling, E.B)The Haworth Pres Inc. 71:106.

Morazzoni, P. and Magistretti,  M.J., 1986. Effects of vaccinium myrtillus anthocyanosides on prostacyclin-like activity in rat arterial tissue. Fitoter ,  42:11-4.

NeSmith, N.S., 1999. Blueberry Research At The University of Georhgia. Annual Research Update. The Georgia Agriculture and Environmental Sciences, Research Report No: 662.

Pritts, M. and Hancook, J., 1992. Highbush Blueberry Production Guide. Northeast Regional Engineering Service. NRAES-55, Inhaca NY, 200p.

Ronald L. P. 1998. Antioxidant Capacity and Health Benefits of Fruits and Vegetables. Blueberry. www.ushbc.org/antioxidants.htm

Strik, B., Fisher, G., Hart, J., Ingham, R., Kaufman, D., Penhallegon, R., Pscheidt, J., William, R., Brun, C., Ahmedullah, M., Antonelli, A., Askham, L., Bristow, P., Havens, D., Scheer, B., Shanks, C. and Barney, D., 1993. Highbush Blueberry Production Guide. Oregon State University. Department of Extension and Experiment Station Station Communication, PNW215.

Tyler, V. E., 1994. Herbs of Choice – The Therapeutic Use of Phytomedicinals, Binghamton, New York: Pharmaceutical Products Pres.

Weiss, F. R., 1988. Herbal Medicine (translated from German by A. R. Meuss). Beaconsfield, England: Beaconsfield Publishers, 1988

1. Sayfa